Αναδημοσιεύουμε ένα πρόσφατο κείμενο της Δήμητρας Κυρανούδη στην DW, με αφορμή την τελευταία ηχηρή δημόσια παρέμβασή του.
Επίσης, κάποια αποσπάσματα από τον γερμανόφωνο Τύπο για τον Χάμπερμας, τον πολυσχιδή, εμβριθή, διεισδυτικό, αλλά και θιασώτη της ορθολογικής επικοινωνίας, όπως αναφέρουν.
Από δυο δημοσιεύματα στην Deutsche Welle:
Ο Γιούργκεν Χάμπερμας είναι ένας από τους κορυφαίους Γερμανούς και Ευρωπαίους διανοητές της σύγχρονης εποχής, έχοντας θέσει νέα πρότυπα στη σύγχρονη φιλοσοφική και κοινωνιολογική ανάλυση. Ως έναν «από τους τελευταίους Ευρωπαίους διανοούμενους με διεθνές εκτόπισμα της Γερμανίας» τον αποκαλεί η εφημερίδα Frankfurter Rundschau, και η εφημερίδα Zeit, ακόμα πιο εμφατικά, ως τον «τελευταίο Ευρωπαίο».
Πρόσφατα ο Χάμπερμας μίλησε σε εκδήλωση στο Μόναχο για το ερεβώδες μέλλον της Δύσης, χωρίς ψήγματα ελπίδας ή αυταπάτης, και η έγκριτη εφημερίδα Süddeutsche Zeitung αναδημοσίευσε αυτή την ομιλία δοκιμιακού χαρακτήρα σε ειδικό ένθετο πριν από λίγες μέρες με τον τίτλο: «Από εδώ και πέρα πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας».
Πρόκειται για μια ηχηρή και ανατριχιαστική παρέμβαση για το μέλλον της Ευρώπης, ένα «κύκνειο άσμα» της σύγχρονης ευρωπαϊκής, φιλελεύθερης δημοκρατίας, θα μπορούσαν να πουν οι πιο απαισιόδοξοι.
Για τον ίδιο η Ευρώπη έχει αργήσει να αντιληφθεί τη νέα πραγματικότητα των διεθνών ισορροπιών. Όπως σημειώνει: «Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, μεταξύ άλλων, προκάλεσε μια καθυστερημένη συνειδητοποίηση των λαών της Ευρώπης ως προς τη ριζικά μεταβαλλόμενη παγκόσμια κατάσταση. Αυτή η αλλαγή, ωστόσο, άρχισε να αναδύεται εδώ και αρκετό καιρό μαζί την παρακμή των ΗΠΑ, της υπερδύναμης του 20ού αιώνα. Ένα προειδοποιητικό σημάδι ήταν η ραγδαία μεταβολή στη διάθεση της κοινωνίας των πολιτών στις ΗΠΑ, ήδη μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001.».
Ο Χάμπερμας βλέπει σήμερα να τίθεται σε κίνδυνο η «κανονιστική ταυτότητα» της Ευρώπης, δηλαδή με άλλα λόγια το πολύτιμο μεταπολεμικό νομικό της εποικοδόμημα, δεδομένης της απόλυτης σχεδόν ακόμη εξάρτησής της από τις ΗΠΑ. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, η Γηραιά Ήπειρος κινδυνεύει να απωλέσει τη «φιλελεύθερη αυτοκατανόησή της». Και θέτει ένα βασικό ερώτημα: θα καταφέρει η ΕΕ να υπερασπιστεί τα δημοκρατικά της θεμέλια σε έναν κόσμο ολοένα περισσότερο αυταρχικό;
Πρόσφατα ο Χάμπερμας μίλησε σε εκδήλωση στο Μόναχο για το ερεβώδες μέλλον της Δύσης, χωρίς ψήγματα ελπίδας ή αυταπάτης, και η έγκριτη εφημερίδα Süddeutsche Zeitung αναδημοσίευσε αυτή την ομιλία δοκιμιακού χαρακτήρα σε ειδικό ένθετο πριν από λίγες μέρες με τον τίτλο: «Από εδώ και πέρα πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας».
Πρόκειται για μια ηχηρή και ανατριχιαστική παρέμβαση για το μέλλον της Ευρώπης, ένα «κύκνειο άσμα» της σύγχρονης ευρωπαϊκής, φιλελεύθερης δημοκρατίας, θα μπορούσαν να πουν οι πιο απαισιόδοξοι.
Για τον ίδιο η Ευρώπη έχει αργήσει να αντιληφθεί τη νέα πραγματικότητα των διεθνών ισορροπιών. Όπως σημειώνει: «Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, μεταξύ άλλων, προκάλεσε μια καθυστερημένη συνειδητοποίηση των λαών της Ευρώπης ως προς τη ριζικά μεταβαλλόμενη παγκόσμια κατάσταση. Αυτή η αλλαγή, ωστόσο, άρχισε να αναδύεται εδώ και αρκετό καιρό μαζί την παρακμή των ΗΠΑ, της υπερδύναμης του 20ού αιώνα. Ένα προειδοποιητικό σημάδι ήταν η ραγδαία μεταβολή στη διάθεση της κοινωνίας των πολιτών στις ΗΠΑ, ήδη μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001.».
Ο Χάμπερμας βλέπει σήμερα να τίθεται σε κίνδυνο η «κανονιστική ταυτότητα» της Ευρώπης, δηλαδή με άλλα λόγια το πολύτιμο μεταπολεμικό νομικό της εποικοδόμημα, δεδομένης της απόλυτης σχεδόν ακόμη εξάρτησής της από τις ΗΠΑ. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, η Γηραιά Ήπειρος κινδυνεύει να απωλέσει τη «φιλελεύθερη αυτοκατανόησή της». Και θέτει ένα βασικό ερώτημα: θα καταφέρει η ΕΕ να υπερασπιστεί τα δημοκρατικά της θεμέλια σε έναν κόσμο ολοένα περισσότερο αυταρχικό;
«Το Ουκρανικό έπρεπε να είχε επιλυθεί επί Μπάιντεν»
Ο Χάμπερμας διέπεται από φιλοσοφική απαισιοδοξία, αλλά και πολιτικό ρεαλισμό. Θεωρεί ότι η Ευρώπη δύσκολα θα τα καταφέρει, εξαιτίας της ανόδου της Ακροδεξιάς. Στην ανάλυσή του σημειώνει ότι η αυξανόμενη επιρροή αντιευρωπαϊκών δυνάμεων σε ολοένα περισσότερα κράτη-μέλη της ΕΕ αποδυναμώνουν τη βούληση για περαιτέρω εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και κάνουν την ιδέα μιας ισχυρής και ανεξάρτητης Ευρώπης να φαντάζει πια μη ρεαλιστική.
Για τον Γερμανό φιλόσοφο, όμως, και η στάση της Γερμανίας είναι προβληματική. Οι γαλλικές πρωτοβουλίες για περισσότερη ευρωπαϊκή εμβάθυνση έχουν πέσει στο κενό, με τη Γερμανία να επιδιώκει σταθερά προς το παρόν μόνο τον επανεξοπλισμό της – σε εθνικό επίπεδο.
Για τον Χάμπερμας, κανονικά, η ώθηση προς μια βαθύτερη ενοποίηση θα έπρεπε να προέλθει από τον δυτικό πυρήνα της Ένωσης, «ειδικά από τη Γερμανία», όμως στην πράξη αυτή δεν κάνει τα απαραίτητα βήματα.
Ταυτόχρονα, για τον Χάμπερμας ένας κίνδυνος ζωτικής σημασίας προέρχεται από την ταύτιση, και όχι απλώς σύμπλευση, της Ευρώπης με τις ΗΠΑ, με την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ να έχει υπονομεύσει την αξιοπιστία όλων των ευρωπαϊκών επιχειρημάτων σχετικά με την Ουκρανία. «Η ΕΕ δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί πολιτικά από τις ΗΠΑ -μέλος του ΝΑΤΟ-. Οι ΗΠΑ κρατούν, μια παθητική στάση απέναντι στην Ουκρανία, αν δεν έχουν ήδη αποσυρθεί από τη στήριξή της. Η Δύση εξακολουθεί να ενεργεί μεν συλλογικά, όμως δεν μιλά πλέον με μια ενιαία κανονιστική φωνή» παρατηρεί ο Χάμπερμας.
Ενδιαφέρον έχει επίσης ότι προβαίνει και σε μια πολιτική τοποθέτηση, κάνοντας μια αναγωγή στη διακυβέρνηση Μπάιντεν. Επιρρίπτει στη Δύση ευθύνες για τον πόλεμο στην Ουκρανία, τονίζοντας ότι το Ουκρανικό θα έπρεπε να είχε επιλυθεί επί προεδρίας Τζο Μπάιντεν, πριν αναλάβει καν ο Ντόναλντ Τραμπ -η διακυβέρνηση του οποίου είναι απρόβλεπτη και συγκεντρωτική.
Υπάρχει όμως και ένα άλλο κρίσιμο σημείο στην παρέμβαση του Χάμπερμας, ως προς τη μεγάλη εικόνα, το αβέβαιο δηλαδή μέλλον της δημοκρατικής Ευρώπης. Ο υφέρπων μετασχηματισμός της φιλελεύθερης δημοκρατίας σε αυταρχικό προεδρικό σύστημα κατά το τραμπικό πρότυπο βρίσκει μιμητές και στην Ευρώπη, όπως στην Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν.
Παρόμοια είναι και η κατάσταση στην οικονομία: η φιλελεύθερη οικονομία που βασίζεται σε κανόνες ρυθμιστικούς του γεωπολιτικού ανταγωνισμού δίνει τη θέση της σε μια οικονομία απορρυθμισμένη και κλειστή.
Ο Χάμπερμας θεωρεί τέλος ότι η Ευρώπη και ο Καναδάς αποτελούν το τελευταίο προπύργιο της Δύσης, προκειμένου να σώσουν την κανονιστική κληρονομιά της. Για τον Γερμανό φιλόσοφο δεν απομένουν πολλές επιλογές.
Όπως σημειώνει στον επίλογό του: «Η περαιτέρω πολιτική ολοκλήρωση, τουλάχιστον στον πυρήνα της ΕΕ, δεν ήταν ποτέ τόσο ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας, όσο σήμερα. Και ποτέ όμως άλλοτε δεν φαινόταν τόσο απίθανο να επιτευχθεί».
Πηγές: Süddeutsche Zeitung, Frankfurter Rundschau, Zeit
Ο Χάμπερμας διέπεται από φιλοσοφική απαισιοδοξία, αλλά και πολιτικό ρεαλισμό. Θεωρεί ότι η Ευρώπη δύσκολα θα τα καταφέρει, εξαιτίας της ανόδου της Ακροδεξιάς. Στην ανάλυσή του σημειώνει ότι η αυξανόμενη επιρροή αντιευρωπαϊκών δυνάμεων σε ολοένα περισσότερα κράτη-μέλη της ΕΕ αποδυναμώνουν τη βούληση για περαιτέρω εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και κάνουν την ιδέα μιας ισχυρής και ανεξάρτητης Ευρώπης να φαντάζει πια μη ρεαλιστική.
Για τον Γερμανό φιλόσοφο, όμως, και η στάση της Γερμανίας είναι προβληματική. Οι γαλλικές πρωτοβουλίες για περισσότερη ευρωπαϊκή εμβάθυνση έχουν πέσει στο κενό, με τη Γερμανία να επιδιώκει σταθερά προς το παρόν μόνο τον επανεξοπλισμό της – σε εθνικό επίπεδο.
Για τον Χάμπερμας, κανονικά, η ώθηση προς μια βαθύτερη ενοποίηση θα έπρεπε να προέλθει από τον δυτικό πυρήνα της Ένωσης, «ειδικά από τη Γερμανία», όμως στην πράξη αυτή δεν κάνει τα απαραίτητα βήματα.
Ταυτόχρονα, για τον Χάμπερμας ένας κίνδυνος ζωτικής σημασίας προέρχεται από την ταύτιση, και όχι απλώς σύμπλευση, της Ευρώπης με τις ΗΠΑ, με την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ να έχει υπονομεύσει την αξιοπιστία όλων των ευρωπαϊκών επιχειρημάτων σχετικά με την Ουκρανία. «Η ΕΕ δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί πολιτικά από τις ΗΠΑ -μέλος του ΝΑΤΟ-. Οι ΗΠΑ κρατούν, μια παθητική στάση απέναντι στην Ουκρανία, αν δεν έχουν ήδη αποσυρθεί από τη στήριξή της. Η Δύση εξακολουθεί να ενεργεί μεν συλλογικά, όμως δεν μιλά πλέον με μια ενιαία κανονιστική φωνή» παρατηρεί ο Χάμπερμας.
Ενδιαφέρον έχει επίσης ότι προβαίνει και σε μια πολιτική τοποθέτηση, κάνοντας μια αναγωγή στη διακυβέρνηση Μπάιντεν. Επιρρίπτει στη Δύση ευθύνες για τον πόλεμο στην Ουκρανία, τονίζοντας ότι το Ουκρανικό θα έπρεπε να είχε επιλυθεί επί προεδρίας Τζο Μπάιντεν, πριν αναλάβει καν ο Ντόναλντ Τραμπ -η διακυβέρνηση του οποίου είναι απρόβλεπτη και συγκεντρωτική.
Υπάρχει όμως και ένα άλλο κρίσιμο σημείο στην παρέμβαση του Χάμπερμας, ως προς τη μεγάλη εικόνα, το αβέβαιο δηλαδή μέλλον της δημοκρατικής Ευρώπης. Ο υφέρπων μετασχηματισμός της φιλελεύθερης δημοκρατίας σε αυταρχικό προεδρικό σύστημα κατά το τραμπικό πρότυπο βρίσκει μιμητές και στην Ευρώπη, όπως στην Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν.
Παρόμοια είναι και η κατάσταση στην οικονομία: η φιλελεύθερη οικονομία που βασίζεται σε κανόνες ρυθμιστικούς του γεωπολιτικού ανταγωνισμού δίνει τη θέση της σε μια οικονομία απορρυθμισμένη και κλειστή.
Ο Χάμπερμας θεωρεί τέλος ότι η Ευρώπη και ο Καναδάς αποτελούν το τελευταίο προπύργιο της Δύσης, προκειμένου να σώσουν την κανονιστική κληρονομιά της. Για τον Γερμανό φιλόσοφο δεν απομένουν πολλές επιλογές.
Όπως σημειώνει στον επίλογό του: «Η περαιτέρω πολιτική ολοκλήρωση, τουλάχιστον στον πυρήνα της ΕΕ, δεν ήταν ποτέ τόσο ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας, όσο σήμερα. Και ποτέ όμως άλλοτε δεν φαινόταν τόσο απίθανο να επιτευχθεί».
Πηγές: Süddeutsche Zeitung, Frankfurter Rundschau, Zeit
Χάμπερμας: Αναλύοντας τις προϋποθέσεις της δημοκρατίας
Πολυσχιδής, εμβριθής, διεισδυτικός, θιασώτης της ορθολογικής επικοινωνίας. Αποσπάσματα από τον γερμανόφωνο Τύπο για τον Χάμπερμας, τη δημόσια σφαίρα, την ελευθερία και το δίκαιο.
Με αφορμή τον θάνατο ενός από τους σημαντικότερους διανοητές της μεταπολεμικής Γερμανίας και Ευρώπης, του Γιούργκεν Χάμπερμας, το περασμένο Σάββατο, ο γερμανικός Τύπος αφιερώνει πολλές σελίδες για το πολυεπίπεδο έργο του, που απλωνόταν από την κοινωνιολογία και την πολιτική φιλοσοφία μέχρι τη θεωρία του κράτους, την επικοινωνία και τη θεωρία των μέσων.
«Στα γραπτά του Χάμπερμας πανταχού παρούσα είναι η κρίση. Τα παραδοσιακά κοσμοείδωλα καταρρέουν, οδηγώντας όμως σε μεγαλύτερη ελευθερία για τα άτομα και ταυτόχρονα καθιστώντας τις προκαθορισμένες και δεσμευτικές έννοιες επισφαλείς. Για τον Γιούργκεν Χάμπερμας ο ζωτικός κόσμος απειλείται διαρκώς από τη δύναμη της οικονομίας και της πολιτικής. Γι αυτό και όλες οι δηλώσεις μετά τον θάνατο του Χάμπερμας που τον παρουσιάζουν ως έναν φιλελεύθερο θιασώτη του συνταγματικού πατριωτισμού αποτυγχάνουν. Ο Χάμπερμας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με τη συστημική κριτική του καπιταλισμού» αναφέρει σε σχόλιό της η εφημερίδα taz του Βερολίνου.
Η σκέψη του Χάμπερμας αναφορικά με τις κρίσεις έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. «Οι αναλύσεις του βασίζονται στη διάγνωση ότι η ίδια η νεωτερικότητα είναι δομημένη έτσι ώστε να μαστίζεται από κρίσεις. Αποκαλούσε τη νεωτερικότητα "ημιτελές έργο". Ωστόσο αυτό που κάνει τη σκέψη του ξεχωριστή είναι η εμμονή του στη δύναμη της λογικής».
Για τον Χάμπερμας, επισημαίνει η taz, η χειραφέτηση των μελών της κοινωνίας προαπαιτεί τον ελεύθερο αναστοχασμό εντός των σύγχρονων κοινωνιών. Εντούτοις ο ίδιος δεν διαπνεόταν από αισιοδοξία, αλλά ούτε και από απελπισία για την condition humaine και την condition sociale. Στο πλαίσιο αυτό, τα τελευταία χρόνια, ως ο κατεξοχήν μελετητής της «δημόσιας σφαίρας» είχε εντρυφήσει στην ανάλυση των νέων μορφών επικοινωνίας και διάδρασης στο διαδίκτυο και συγκεκριμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
«Όπως το τυπογραφείο έκανε τον καθένα πιθανό αναγνώστη, έτσι και η ψηφιοποίηση κάνει σήμερα τον καθένα πιθανό συγγραφέα» είχε πει. Για τον ίδιο το μεγάλο στοίχημα σε αυτές τις νέες δομές «δημόσιας σφαίρας» είναι η απελευθέρωση από τις επιταγές της εξουσίας. Το να μάθουμε εντός της δημόσιας σφαίρας να διαφωνούμε, θεωρούσε ότι είναι κάτι σχεδόν «ριζοσπαστικό».
Από την πλευρά της και η ελβετική Νeue Zürcher Zeitung φιλοξενεί εκτενές αφιέρωμα για τον σπουδαίο Γερμανό κοινωνιολόγο και φιλόσοφο. «Η φιλοσοφία του Γιούργκεν Χάμπερμας» σημειώνει, «αποσκοπεί σε μια ορθολογικά εφαρμοσμένη ελευθερία που συνδέεται με αρχές. Οι νομικοί κανόνες και οι ηθικές αρχές έχουν ισχύ και τυγχάνουν αναγνώρισης διότι αυτοί στους οποίους απευθύνονται, είναι εκείνοι που τους θέσπισαν. Επομένως μπορούν πάντα αυτοί οι κανόνες και αυτές οι αρχές να επανεξετάζονται για την εγκυρότητά τους και να αναθεωρούνται υπό το φως νέων εμπειριών και γνώσεων».
Για τον Χάμπερμας θεμέλιο για την ελευθερία που βασίζεται σε αρχές είναι η ύπαρξη ενός «αναστοχαστικού και επικοινωνιακού ορθολογισμού» αναφέρει η ΝΖΖ, που «ριζώνει σε καθημερινές πρακτικές κατανόησης και ανθρώπινης αλληλεπίδρασης».
Μια κεντρική ιδέα του είναι η δημιουργία μιας κοινής προοπτικής μέσα από τη συμμετοχή στον διάλογο, που εκδηλώνεται μέσα στην ιστορία, τον πολιτισμό και την κοινωνία. Για αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Χάμπερμας μέχρι τα βαθιά του γεράματα ταξίδευε ανά τον κόσμο για να δώσει διαλέξεις και να συμμετέχει σε συζητήσεις. «Ήρθα για να μάθω, όχι για να διδάξω» συνήθιζε να λέει σε τέτοιες περιστάσεις, αποδεικνύοντας κάθε φορά έμπρακτα τη βαθιά πίστη του στον διάλογο.
Η συνταγματική σκέψη του Χάμπερμας
Από τις πολλές αναλύσεις, σχόλια και παρεμβάσεις των ημερών στον γερμανόφωνο Τύπο ξεχωρίζει κι ένα άρθρο στην Frankfurter Allgemeine Zeitung του Ντίτερ Γκριμ, πρώην συνταγματικού δικαστή και καθηγητή Νομικής. Ο Γκριμ εστιάζει στη συνταγματική σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας, που ίσως δεν έχει μελετηθεί σε βάθος.
Στέκεται στη θεωρία του Χάμπερμας ότι μόνο το δίκαιο που προκύπτει από μια δημοκρατική διαδικασία, και το οποίο είναι δεσμευτικό και για τους δημιουργούς του, μπορεί να έχει καθολική ισχύ. Ταυτόχρονα εντοπίζει και την αντίφαση της δημοκρατίας: εξαρτάται από τις ατομικές ελευθερίες των πολιτών, τις οποίες όμως δεν μπορεί να εγγυηθεί η ίδια, αλλά αντίθετα εκθέτει διαρκώς σε διακινδύνευση. Η προστασία τους λοιπόν εξαρτάται από μια άλλη έννοια: το κράτος δικαίου. Παρόλα αυτά είχε εκφράσει επιφυλάξεις, ως προς την αποτελεσματικότητα της Συνταγματικής Δικαιοσύνης, αναφέρει ο Γκριμ, διότι εκτιμούσε ότι οι εγγυήσεις που προέρχονται από τους εκπροσώπους της λαϊκής βούλησης είναι ισχυρότερες από μια συνταγματική δικαστική αρχή.
Ως προς την Ευρώπη, και εκεί η προσέγγισή του ήταν συνταγματικής υφής. «Πολιτικά υποστήριξε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Ο Χάμπερμας έβλεπε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ως ένα δίχτυ ασφαλείας απέναντι στη ροπή της Γερμανίας προς τον εθνικισμό μετά την Επανένωση. Ανέμενε μάλιστα ότι η τελειοποίηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης θα προερχόταν από ένα Eυρωπαϊκό Σύνταγμα που θα αντλούσε την δημοκρατική του νομιμοποίηση από τη διπλή συναίνεση των πολιτών: από τη μια πολίτες της Ένωσης και από την άλλη πολίτες ενός κράτους-μέλους».
Όπως παρατηρεί ο Γκριμ, στόχος του Χάμπερμας ήταν επίσης να αποδείξει ότι μια «υπερεθνική δημοκρατία» είναι εφικτή, ενώ απέρριπτε την ιδέα ότι οι προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση της δημοκρατίας εκτός του κράτους ήταν κατά πολύ χειρότερες από ό,τι εντός αυτού. Όπως σημειώνει επιλογικά ο Γκριμ: «Οι παρεμβάσεις του Χάμπερμας στις ευρωπαϊκές υποθέσεις ήταν αυτές που έδωσαν στην ευρωπαϊκή συζήτηση τη διάσταση που τόσο απεγνωσμένα χρειαζόταν, ως αντίβαρο στον κυρίαρχο πραγματισμό και τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι ρεαλιστικές αποφάσεις.»
Πηγή: Deutsche Welle
Γ. Χάμπερμας: Η γερμανική κυβέρνηση επιτάχυνε τη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ βορρά και νότου
Γιούργκεν Χάμπερμας: «Η Ευρώπη μεταξύ παράλυσης και διάλυσης»
Χάμπερμας: Η γερμανική κυβέρνηση εξευτελίζει ολόκληρους λαούς
Γοήτευσε ο Γιούργκεν Χάμπερμας
Χάμπερμας: "Καταστροφικός ο ρόλος της Γερμανίας στην Ευρώπη"
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου