Πέθανε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Η εμβληματική μορφή της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, αφήνοντας πίσω της μια πλούσια πνευματική παρακαταθήκη

Γεννημένη στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, ακολούθησε από νωρίς τον δρόμο της Ιστορίας, αρχικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη συνέχεια στο Παρίσι. Στη γαλλική πρωτεύουσα γνώρισε και τον σύζυγό της, Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.

Το Βυζάντιο δεν υπήρξε για εκείνη απλώς αντικείμενο μελέτης, αλλά ένα ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Με το έργο της σφράγισε τη μελέτη του βυζαντινού κόσμου και επανατοποθέτησε τον ρόλο του στην ευρωπαϊκή ιστορία και την πολιτιστική συνείδηση. 

Η διεθνής ακαδημαϊκή διαδρομή της υπήρξε εντυπωσιακή. Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης από το 1967, έγινε η πρώτη γυναίκα, σε μια παράδοση επτά αιώνων, που ανέλαβε τα ανώτατα διοικητικά αξιώματα του ιδρύματος: πρόεδρος τμήματος, πρόεδρος πανεπιστημίου και, το 1976, πρύτανης. Η παρουσία της στους θεσμούς της ευρωπαϊκής πανεπιστημιακής ζωής ήταν ουσιαστική, παρεμβατική και βαθιά πολιτική, με την ευρεία έννοια του όρου.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ τη δεκαετία του ’50 στην Αθήνα.

Ερευνήτρια στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) της Γαλλίας (από το 1955) και διευθύντρια ερευνών από το 1964, εξελέγη καθηγήτρια βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967. Διετέλεσε διευθύντρια του τμήματος Ιστορίας και πρόεδρος της επιτροπής έρευνας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (1969-1970), προσκεκλημένη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ (1973-1974), αντιπρόεδρος (1970-1973) και στη συνέχεια η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Πανεπιστημίου Paris I Panthéon-Sorbonne (1976-1981, επίτιμη πρόεδρος από το 1981). Διορίστηκε η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982-1989). Στη συνέχεια, διορίστηκε πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού (1989-1991), του οποίου ήταν αντιπρόεδρος από το 1976 έως το 1989. 

Παράλληλα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε ενεργή σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα. Από το Κέντρο Ζορζ Πομπιντού έως την UNESCO και το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, η παρουσία της σφράγισε τον διάλογο ανάμεσα στην ιστορική γνώση, στον πολιτισμό και στη σύγχρονη κοινωνία.

Το συγγραφικό της έργο, εκτενές και πολυμεταφρασμένο, παραμένει σημείο αναφοράς για τη βυζαντινολογία, αλλά και για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσόγειο.

Συνδιαλέχθηκε με αρχηγούς κρατών, προσωπικότητες της τέχνης και διανοητές. Με βαθιά ελληνικότητα υπηρέτησε την ελεύθερη σκέψη. Η εργογραφία της στη βυζαντινολογία είναι ιδιαίτερα σημαντική και σημείο αναφοράς των μελετητών. Η ακαδημαϊκή πορεία της ήταν αξιοζήλευτη και η ζωή της σαν μυθιστόρημα

Για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ η πιο ανήθικη πράξη ήταν η έλλειψη αυτογνωσίας· σε κάθε ευκαιρία το επαναλάμβανε τονίζοντας με πόσο κόπο η ίδια έκανε πυξίδα της το «γνώθι σαυτόν». Καθοριστικούς παράγοντες στον σχηματισμό της προσωπικότητάς της θεωρούσε τα οδυνηρά βιώματα της Κατοχής και τη συμμετοχή της στην Αντίσταση, μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ, με καθοδηγητή τον Χρήστο Πασαλάρη.

Απεχθανόταν τις ταμπέλες και τις κατηγοριοποιήσεις. «Είμαι αριστερή, γιατί όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά και δεξιά, γιατί από εκεί όλα θα φτιάξουν», έλεγε σε πείσμα όλων όσοι κατά καιρούς προσπαθούσαν να την κατατάξουν στη μία ή στην άλλη πλευρά.

Στο Ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι». Επίσης, τον Νοέμβριο του 2015 εξέδωσε μία ανακοίνωση και ένα βίντεο, με το οποίο δήλωσε την έμπρακτη στήριξή της για τον Κυριάκο Κ. Μητσοτάκη για τις εσωκομματικές εκλογές της Νέας Δημοκρατίας, αφιερώνοντάς του και ένα ποίημα. Ισχυρίστηκε ότι στον τάφο της Βεργίνας είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος, το οποίο και αναλύει στο βιβλίο της "Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών". Μαζί με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες τον Ιούνιο του 2019 ζήτησε την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Επίσης, διετέλεσε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.

Με βαθιά ελληνικότητα υπηρέτησε την ελεύθερη σκέψη. Η εργογραφία της στη βυζαντινολογία είναι ιδιαίτερα σημαντική και σημείο αναφοράς των μελετητών. Η ακαδημαϊκή πορεία της ήταν αξιοζήλευτη και η ζωή της σαν μυθιστόρημα: διαπρεπής βυζαντινολόγος, πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, πρύτανης του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, ακαδημαϊκός, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Εθνικού Θεάτρου, μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων και διακρίσεων, και πάντα παθιασμένη με την Ιστορία.

Γνώρισε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στις αρχές της δεκαετίας του 1970, μέσω της στενής του φίλης Φώφης Λεβέντη, που είχε ιδρύσει και διηύθυνε το Centre Hellénique Culturel – εκείνη την εποχή η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν επίτιμη πρόεδρος. Η φιλία τους γεννήθηκε στο Παρίσι και έγινε ακόμα πιο δυνατή όταν ο Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα, μετά την πτώση της χούντας. «Εχω μια λέξη για εκείνον: Δωρικός! Μου είχε μεγάλη εμπιστοσύνη. Πολλές φορές μού τηλεφωνούσε στο Παρίσι: “Tι λες γι’ αυτό;” – ζητούσε τη γνώμη μου... Υπήρξε ο τελευταίος μεγάλος πολιτικός της Ελλάδας, μαζί με τον Ανδρέα Παπανδρέου· αν και εκείνος ήταν πιο μοντέρνος, είχε άλλο πνεύμα. Τον Καραμανλή θα τον συνέκρινα με τον Ντε Γκωλ· τον Ανδρέα με τον Μιτεράν, που τον θεωρώ από τους μεγάλους πολιτικούς, και ανακαινιστή».

Επί πολλές δεκαετίες μετά την αφυπηρέτησή της από τη Σορβόννη μοίραζε το χρόνο της ανάμεσα στη Γαλλία και την Ελλάδα. Ομως από το 1993 που έγινε πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και πολύ περισσότερο από το 2010, όταν ο Ζακ Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή, η πλάστιγγα έγειρε προς την πλευρά της πατρίδας της. 

Στο πλαίσιο μιας συνέντευξης στην «Καθημερινή» το 2019 και στην ερώτηση «Τι θα λέγατε σε ένα νέο παιδί που μόλις πήρε το πτυχίο του και θα φύγει για το εξωτερικό αναζητώντας περισσότερες ευκαιρίες και σε ένα άλλο, που αποφάσισε να μείνει στη χώρα και να το παλέψει εδώ;» είχε απαντήσει: «Το ίδιο πράγμα και στους δύο: να βγάλουν τη λέξη «αδύνατο» από το λεξιλόγιό τους, να την ξεχάσουν· όλα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα, ποτέ δεν μου πέρασε αυτό από το μυαλό». «Επίσης, να έχουν τα πόδια τους στη γη και το βλέμμα τους ψηλά. Απ’ όλα τα ζωντανά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει τον ουρανό…»

Πηγές: Στοιχεία από kathimerini.gr, ΑΠΕ-ΜΠΕ, el.wikipedia.org

Κάποιες από τις σχετικές με την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αναρτήσεις μας:
«Ιστορία του Αγώνα»: Το μοναδικό ποίημα της Ελένης Αρβελέρ (22 Μαρτίου 2021)
Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ: Ο τάφος του Μ. Αλεξάνδρου είναι στη Βεργίνα (14 Ιουνίου 2019)
Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Πληγώθηκε η Αριστερά στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια (4 Ιουνίου 2019)
Ελένη Αρβελέρ: «Κερκόπορτα; Αστεία πράγματα» (29 Μαΐου 2018)
Αρβελέρ: Η Ελλάδα δεν γνώρισε Διαφωτισμό. Ποιός φταίει; (3 Αυγούστου 2016)
Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ: «Πέρασε πολύ νερό κάτω απ’ το γεφύρι μου» (4 Μαρτίου 2016)